Μύθος και Τελετουργία στην Αρχαία Ελλάδα

Επίσημο περίγραμμα μαθήματος του ΤΜΗΥΠ (Πανεπιστήμιο Πατρών), όπως δημοσιεύεται στη σελίδα του μαθήματος και στο συνημμένο αρχείο «Περίγραμμα Μαθήματος». Το κείμενο παρατίθεται αυτούσιο, χωρίς τα πρότυπα οδηγιών του εντύπου.

Στόχοι

• Στο τέλος αυτού του μαθήματος οι φοιτητές:

Θα είναι εξοικειωμένοι με ένα ευρύ φάσμα πρωτογενών πηγών και δευτερογενών πηγών που συνδέονται με τους αρχαίους ελληνικούς μύθους και τις τελετουργίες.

Θα έχουν διερευνήσει σε βάθος καίριας σημασίας κοινωνιολογικές και ανθρωπολογικές προσεγγίσεις πάνω στους μύθους και τις τελετουργίες της αρχαϊκής και κλασικής εποχής, και κατανοήσει τους τρόπους με τους οποίους οι προσεγγίσεις αυτές συμπληρώνουν και ενισχύουν την παραδοσιακή φιλολογική ερμηνεία των κειμένων.

Θα μπορούν να ερευνούν και να ανατρέχουν αυτόνομα σε ελληνικές και αγγλόφωνες έντυπες και ηλεκτρονικές πηγές (π.χ. εγχειρίδια, μονογραφίες, συλλογικοί τόμοι, εξειδικευμένα επιστημονικά άρθρα, ιστοσελίδες, ψηφιακές βιβλιοθήκες) για τη μελέτη των μύθων.

Θα έχουν την ικανότητα να συνθέτουν εργασία τύπου κριτικού-ερμηνευτικού δοκιμίου με χρήση βιβλιογραφίας και υποσημειώσεων, σε συμφωνία με τους διεθνείς κανόνες επιστημονικής συγγραφής που ισχύουν για τις Κλασικές σπουδές.

Θα έχουν την ικανότητα να οργανώνουν ομαδικές προφορικές παρουσιάσεις (2 ή 3 ατόμων) με χρήση Powerpoint πανω σε διάφορα θέματα (π.χ. παρουσίαση και κριτική αποτίμηση επιστημονικών άρθρων, σχολιασμός παράλληλων κειμένων ή εξέταση εικονογραφικών παραστάσεων πάνω σε αγγεία συμποσίου).

Θα έχουν καλλιεργήσει την ικανότητα να επιλύουν ερμηνευτικά προβλήματα με τρόπο μεθοδικό και συγκροτημένο, καθώς και να υποστηρίζουν τις θέσεις τους με επιστημονικά επιχειρήματα.

Περιεχόμενο (ύλη)

1. Τι είναι Μύθος; Στην ενότητα αυτή παρουσιάζονται οι διάφοροι ορισμοί που έχουν δοθεί στο περιεχόμενο της έννοιας ''μύθος'', η καταγωγή και η λειτουργία του στο πλαίσιο μιας ορισμένης κοινωνίας, η διαφοροποίησή του από άλλα συγγενικά είδη ( θρύλος, παραμύθι ) καθώς και η διάκρισή του από την ιστοριογραφία.
2. Τελετουργική Σχολή του Κέμπριτζ Παρουσίαση της τελετουργικής προσέγγισης των αρχαιοελληνικών μύθων («Σχολή του

Κέμπριτζ»). 3. Λειτουργική ερμηνεία του μύθου. Μελετάται η μετεξέλιξη της Σχολής του Κέμπριτζ σε λειτουργική σχολή. 4. Τελετουργίες αίματος και πυράς. Περιγραφή και ερμηνεία του περιεχομένου της θυσίας και της σημασίας της για τους θεούς και τους ανθρώπους στην αρχαία ελληνική κοινωνία. Έμφαση στις τελετουργίες του αίματος και της πυράς. 5. Η βία και το ιερό. Παρουσιάζεται η θεσμοθέτηση της βίας εντός της επίσημης ιδεολογίας της αρχαίας ελληνικής κοινωνίας και αναλύεται πώς ο τελετουργικά επαναλαμβανόμενος φόνος (θυσία) κρατά την βία έξω από τα όρια της κοινωνίας. Αναφορά στην θυσιαστική κρίση (R. Girard). 6. Ο μύθος του Οιδίποδα - Οιδίποδας Τύραννος του Σοφοκλή. Μελετάται η τελετουργία του φαρμακού και παρουσιάζονται τα βασικά σημεία του μύθου του

Οιδίποδα του Σοφοκλή.

1. Φροϋδική ερμηνεία του μύθου. Παρουσιάζεται η φροϋδική ερμηνεία για την προσέγγιση των αρχαιοελληνικών μύθων και η εφαρμογή των φροϋδικών απόψεων στην διαμόρφωση του ψυχικού κόσμου του ανθρώπου στη γένεση και διαμόρφωση των μύθων. Αναγιγνώσκονται ψυχικές λειτουργίες, όπως αυτές της απώθησης, μετάθεσης, προβολής και το φαινόμενο του οιδιπόδειου συμπλέγματος.
2. Συμβιωτική φάση και αγωνία του αποχωρισμού στον μύθο. Στην ενότητα αυτή παρουσιάζονται οι έννοιες της συμβιωτικής σύγχυσης, της φάσης του αποχωρισμού και του φόβου του ευνουχισμού και η εφαρμογή τους σε χαρακτηριστικά παραδείγματα μύθων από την ησιόδεια Θεογονία.
3. Υικές αντιδράσεις στην μητρική απειλή στον μύθο. Ολοκληρώνεται η παρουσίαση της φροϋδικής ερμηνείας με την αναφορά στον τρόπο αντίδρασης των υιών στην απειλή της μητέρας. Η θεωρία εφαρμόζεται στα μυθολογικά παραδείγματα του Ορέστη, του Ηφαίστου, του Δία, του Διονύσου και του Ηρακλή.
4. Δομική ανάλυση του μύθου - Επανεξετάζοντας τον Οιδίποδα. Εξετάζονται οι βασικές αρχές της δομικής ανάλυσης των αρχαίων ελληνικών μύθων και παρουσιάζονται οι διαφορετικές ερμηνείες του μύθου του Οιδίποδα κατά τον 20ο αιώνα, όπως διατυπώθηκαν από τους Freud, Vernant, Levi-Strauss, Dodds και Lacan.
5. Γαλλική Σχολή ερμηνείας του μύθου - Ο μύθος των πέντε γενών του Ησιόδου. Παρουσιάζεται η ερμηνευτική προσέγγιση του μύθου των γενών (Έργα και ημέραι, στ. 106-201)

από τον J.-P. Vernant με την βοήθεια σχηματικής απεικόνισης. 12. Διόνυσος - Ανθεστήρια. Η ενότητα μελετά την καταγωγή του Διονύσου και το περιεχόμενο της λατρείας του. Ιδιαίτερη έμφαση αποδίδεται στην γιορτή των Ανθεστηρίων και στην σημασία καθεμιάς από τις τρεις ημέρες που την αποτελούν (Πιθοίγια, Χόες, Χύτροι).

Αξιολόγηση

Η εξέταση του μαθήματος περιλαμβάνει:

i. Γραπτή ατομική εργασία 2.000 λέξεων (στα ελληνικά) με χρήση βιβλιογραφίας (με βαρύτητα 30% στον υπολογισμό του τελικού βαθμού)

ii. Γραπτή τελική εξέταση στα ελληνικά (βαρύτητα 70%)

Βιβλιογραφία

(Ενδεικτικά)

1. Burket, W., Αρχαία Ελληνική Θρησκεία, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1993.
2. Caldwell, R. S., Hesiod’ s Theogony with an Interpretative Essay: The Psychology of the Succession

Myth, Κέμπριτζ ΜΑ 1987.

1. Dodds, E. R., ‘On Misunderstanding Oedipus Rex’, Greece & Rome 13, Cambridge University Press, 1966, 37-49.

2. Frazer, J. G., O χρυσός κλώνος. Μελέτη για την μαγεία και τη θρησκεία, τομ. 4, μτφρ. Μ. Μπικάκη, επιμ. Π. Καρμάντζος, Αθήνα 1990 - 1994. 5ος τομ.: Ευρευτήριο και Βιβλιογραφία, επιμ. Π. Καρμάντζος, Αθήνα 1998 [1915].

3. Freud, S., Η ερμηνεία των ονείρων, μτφρ. Λ. Αναγνώστου, Αθήνα 1993 [Λονδίνο 1900].

4. Freud, S., Τρεις πραγματείες για την θεωρία της σεξουαλικότητας, μτφρ. Β. Νικολούδη, Αθήνα 1999 [Λονδίνο 1905].

5. Girard, R., Το εξιλαστήριο θύμα. Η βία και το ιερό, μτφρ. Κ. Παπαγιώργης, Αθήνα 1991

[Παρίσι,1972].

1. Grimal, P., Λεξικό της ελληνικής και ρωμαϊκής μυθολογίας, επιμ. - μτφρ. Β Άτσαλος, Θεσσαλονίκη

1991 [Παρίσι 1976].

1. Καρακάντζα, Ε.Δ., Αρχαίοι Ελληνικοί Μύθοι. Ο θεωρητικός λόγος του 20ου αι. για την φύση και την ερμηνεία τους, εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2004.

2. Pucci, P., Oedipus and the Fabrication of the Father; Oedipus Tyrannus in Modern Criticism and Philosophy, Baltimore, 1992.

3. Slater, F. E., The Glory of Hera. Greek Mythology and the Greek Family, Βοστόνη 1968.

4. Vernant, J.P., «Ο ''Οιδίπους'' χωρίς το σύμπλεγμα» στο J.P. Vernant & P. Vidal - Naquet, Μύθος και τραγωδία στην αρχαία Ελλάδα, 1ος τόμ., Αθήνα 1988, 89-116 [Παρίσι 1972, 75-98]
5. Vidal - Naquet, P., Ο μαύρος κυνηγός. Μορφές σκέψης και μορφές κοινωνίας στον ελληνικό κόσμο, μτφρ. Γ. Ανδρεάδης & Π. Ρηγοπούλου, Αθήνα 1983 [Παρίσι 1981].